FRANSA İNQİLABI VƏ HÜQUQLAR BƏYANNAMƏSİ

Silklər Məclisinin (Fransa parlamenti) seçkilərindən sonra hər üç zümrədən olan deputatlar 5 may 1789-cu ildə kralın Versal sarayında öz ilk iclasına toplaşırlar.  Tezliklə parlamentdə üstünlük tamamilə üçüncü silkin əlinə keçir.  Bundan əsəbiləşmiş kral parlamentin fəaliyyətini dayandırmaq qərarına gəlir.

20 iyun 1789-cu ildə üçüncü silkdən olan deputatlar iclaslar salonunun giriş qapısına yaxınlaşarkən orada silahlı keşikçilərlə üzləşirlər.  Keşikçilər salonun təmirə görə bağlandığını bildirirlər.  Lakin deputatlar dağılışmaqdan qəti boyun qaçırır, yaxınlıqdakı tennis zalına toplaşaraq and içirlər ki, kral hakimiyyətini məhdudlaşdırıb feodal imtiyazlarını ləğv edən və əsas insan hüquqlarına təminat verən yeni Konstitusiya qəbul olunmayanacan buranı tərk etməyəcəklər.

Davamı...

BÖYÜK FRANSA İNQİLABI ƏRƏFƏSİNDƏ
Emmanuel Jozef Siyes

1789-cu il Fransa inqilabı elə ilk günlərdən müşahidəçilər tərəfindən Avropanın sosial və siyasi xəritəsini kökündən dəyişdirmiş mühüm tarixi hadisə kimi qiymətləndirildi. Bu inqilab cəmi üçcə ildə qüdrətli monarxiyanı yerlə yeksan elədi, təkəbbürdən dərisinə sığmayan aristokratiyanın nüfuzunu heçə endirdi və katolik kilsəsinin dünyəvi hakimiyyətini büsbütün aradan qaldırdı. İnqilab yeni respublika dövləti yaratdı, bu mütərəqqi quruluşun indiyəcən dünyanın demokratik ölkələri üçün örnək olan qanunları və institutları az bir zaman içində bütün Avropaya yayıldı.

Avropanın mühafizəkar dairələri dünya sivilizasiyasının "axirət günü"ndən, min ildən də çox müddətdə Avropanı idarə etmiş "namus", "şərəf", "nəcabət", "ağsaqqala hörmət", dini inam kimi "əbədi" dəyərlərin məhvindən dəm vurur, liberallar isə xurafat və zorakılıq üzərində qurulmuş rejimin sonundan və yeni əsrin - İnsan Hüququ, Qanun və Ədalət sırasının başlanğıcından xəbər verirdilər. Bu, şəxsi və siyasi hüquqların əvvəllər heç bir hüququ olmayan əhalinin bütün təbəqələri arasında ildırım sürəti ilə yayılması və genişlənməsi prosesi idi.

Davamı...

 JAN-JAK RUSSO
                      İctimai müqavilə haqqında

İsveçrə filosofu Jan-Jak Russonun (1712-1778) əsərləri Avropanın ictimai şüuruna böyük təsir göstərmişdir.  Əgər Con Lokk Amerika inqilabının ilhamvericisi sayılırsa, Russonu haqlı olaraq Böyük Fransa inqilabının (1789) və hətta Rusiya bolşevik inqilabının (1917) intellektual atası hesab etmək olar.

Russo Cenevrədə saatsaz ailəsində doğulub və anasının vəfatından sonra atası onu tərbiyə etmişdir.  O, sistemli şəkildə təhsil almamış, lakin özü klassik və müasir fəlsəfə ilə ciddi məşğul olmuşdur.  Oymaçı emalatxanasında işə düzələn Russo 1728-ci ildə Cenevrəni tərk edir və madam Varensin yanında məskunlaşaraq onunla dostluq edir; onun köməyi ilə şəxsi qaydada öz təhsili ilə ciddi məşğul olmaq imkanı qazanır.  1742-ci ildə Russo Parisə - o vaxtkı dünyanın intellektual mərkəzinə köçür.  O burada Dalamber və digər fransız filosof ensiklopediyaçıları ilə tanış olur.  1750-ci ildə Russonun "İncəsənət və elm haqqında düşüncələr" essesi Dijon şəhəri akademiyasının keçirdiyi müsabiqədə qalib gəlir.  Onun sonrakı əsərləri, xüsusilə də "İctimai müqavilə haqqında" şah əsəri müəllifinə Ümumavropa şöhrəti gətirir, eyni zamanda həm Fransa, həm də İsveçrə hakimiyyətlərinin qəzəbinə səbəb olur.  Russonun əsərləri yasaqlanır, o, Parisi tərk etməli olur və buraya bir də 1770-ci ildə qayıda bilir.

Davamı...

ŞARL DE MONTESKYÖ
  Hakimiyyətin bölünməsi haqqında

Fransanın siyasi filosofu baron Şarl de Monteskyö (1689-1755) orta səviyyəli hərbçi aristokrat ailəsində doğulmuşdur. O, Bordo və Paris universitetlərində yaxşı təhsil almış, vəkil işləmişdir. Monteskyö on iki il fasiləsiz olaraq  öz doğma Bordo dairəsində "parlament"ə - yerli şura və məhkəməyə başçılıq etmişdir. Məhz bu illər onun siyasi elmlərə marağını müəyyən etmişdir. O, 1721-ci ildə bütün ətrafı üçün gözlənilməz olaraq  "İran məktubları" əsərini yazır və tezliklə məşhurlaşır. "İran məktubları" Fransanın XIV Lüdovik dövrünə və İran sivilizasiyasına iki İran səyyahının gözü ilə baxan gözəl bir siyasi satira idi.

1726-cı ildə Monteskyö Parisə köçür və iki ildən sonra Fransa Akademiyasına seçilir. O, Avropa ölkələrinə çoxlu səyahətlər edir, müxtəlif ölkələrin dövlət hakimiyyətinin quruluşunu müşahidə edir və təhlillər aparır. Monteskyö dünyada ilk dəfə olaraq  siyasi proseslərin inkişaf qanunauyğunluqları haqqında ümumiləşdirilmiş nəticələr almaq üçün müxtəlif ölkə hüquqlarının müqayisəli öyrənilməsindən şüurlu və sistematik şəkildə istifadə etməyə başlayır.

Davamı...

FRANSADA VƏ AVROPADA
RESPUBLİKAÇILIQ VƏ ƏKSİNQİLAB

Fransa inqilabını tanımaq istəməyən bir çox aristokratlar və din xadimləri ölkəni tərk edirlər.  Ancaq onlar çox da uzaqlara getməyib Fransanın sərhəd rayonlarında hərbi dəstələr yaradaraq Avropa monarxlarını tezliklə onların ölkələrinin də yoluxa biləcəyi inqilab "taun"una qarşı mübarizəyə səsləyirlər.  Geniş antifransız ittifaqının yaranması üçün onların əlinə bəhanəni tezliklə elə fransız inqilabçılarının özləri verirlər.  Fransa Milli Assambleyası beynəlxalq hüququn yeni və inqilabi prinsipini - "millətlərin öz müqəddəratını təyinetmə hüququ"nu bəyan edir.  Bundan dərhal sonra fransız qoşunları papa ərazisinə - Avinyona girir.  Bu "küfr"dən hiddətlənən Avropa dövlətləri Fransız əksinqilabçılarına hərtərəfli yardım göstərməyə və ölkələrindəki demokratik qüvvələri amansızcasına təqib etməyə başlayırlar.  20 aprel 1792-ci ildə Fransa Avstriya və Prussiyaya müharibə elan edir.  Bu müharibənin ali məqsədi demokratiyanı bütün Avropaya yaymaq idi.

Davamı...

10. CON LOKK
Vicdan azadlığı haqqında

İnsanın şəxsi əqidəyə (hətta yanlış olsa belə), təkrarsız daxili aləmə malik olmaq hüququnu dərk etməsi Qərbi Avropanın ictimai şüurunda dini reformasiya uğrunda kütləvi hərəkat dövründə yayılmağa başlamışdır. Burada çoxsaylı protestant cərəyanlarının və təriqətlərin meydana gəlməsi, təriqətçilərin öz əqidələrini inadkarlıqla müdafiə etməsi cəmiyyətdə dini dözümlülük ideyasının yaranmasına, vahid dövlət dininin tətbiqindən imtina edilməsinə səbəb oldu. Hələ Birinci İngiltərə inqilabının gedişində independent və leveller partiyaları əsas tələblərdən biri kimi etiqad azadlığını irəli sürürdülər.

Davamı...

9. CON LOKK
İctimai müqavilə haqqında

İngilis filosofu Con Lokk (1632-1704) haqlı olaraq liberal demokratiyanın atası hesab edilir. Hobbsun siyasi fəlsəfəsini Birinci İngiltərə inqilabının nəzəri təhlilinin nəticəsi kimi qiymətləndirmək olarsa, Lokka parlament quruluşunu bərqərar etmiş (1688-1689) ikinci, yaxud Şanlı İngiltərə inqilabının ideoloqu kimi baxılmalıdır.

Davamı...

7. İNGİLTƏRƏDƏ KONSTİTUSİYALI MONARXİYANIN BƏRQƏRAR OLMASI
VƏ SEÇKİ HÜQUQUNUN GENİŞLƏNMƏSİ

İngiltərədə 1649-cu ildə bərqərar olan və lord-protektor Oliver Kromvelin başçılıq etdiyi respublika uzun müddət qala bilmir.  Kromvelin hərbi diktaturası mahiyyətcə kral hakimiyyətindən az fərqlənirdi.  Kromvel doqquz illik hakimiyyəti dövründə üç dəfə parlamenti qovmuş və son olaraq bütün hakimiyyəti öz əlinə almışdı.  1658-ci ildə Kromvel öldükdən sonra hakimiyyət onun oğluna keçir, lakin o, bu cür qarışıq vaxtda dövləti idarə edə bilmir.

Davamı...

8. TOMAS HOBBS
İctimai müqavilə haqqında

Filosof Tomas Hobbs (1588-1679) 17-ci əsr İngiltərəsində dramatik hadisələrin fəal iştirakçılarından olmuşdur.  Monarxist olan Hobbs parlament tərəfdarlarından canını qurtararaq Fransaya mühacirət edib orada gənc II Karlın (edam edilmiş I Karlın oğlu) tərbiyəçisi olur. O, 1651-ci ildə vətənə qayıdır və Kromvelin respublikaçı hökuməti ilə barışır. 

Davamı...

6. İNGİLTƏRƏ İNQİLABI. LEVELLERLƏR
Demokratiya və insan haqları uğrunda ilk kütləvi hərəkat

17-ci əsr İngiltərə inqilabı bəşəriyyətin həyatında Yeni Tarix dövrünü açır.  Bu, feodal zülmündən qurtulma, kapitalist istehsalının inkişafı, insanların bərabərlik və azadlıqlarını bəyan etmiş liberalizm ideologiyasının çiçəklənməsi və mənəvi yeniləşmə uğrundakı kütləvi hərəkatlar dövrüdür.  17-ci əsr liberallarının, yalnız vətəndaşların  ümumi razılığı ilə fəaliyyət göstərməli olan dövlət haqqında və hakimiyyətin insan  həyatına müdaxiləsini məhdudlaşdırmaq barədəki  ideyaları müxtəlif sənədlərdə - parlament aktlarında, üsyana qalxmış demokratların çağırışlarında, esse və pamfletlərdə hərtərəfli əksini tapmışdır.  Yüz il sonra bu ideyalar liberalizm məfkurəsini əvvəlcə Avropaya, sonralar isə bütün dünyaya yaymış, Amerika və Fransa inqilablarına ruh və təkan vermişdir...

Davamı...